„Narrenturm” zaczyna się od różnicy między wiedzą a rozsądkiem
Reinmar z Bielawy, zwany Reynevanem, jest wykształcony, młody i bardzo zadowolony z własnych możliwości. To ostatnie okazuje się groźniejsze od niewiedzy. W otwarciu „Narrenturm” Andrzej Sapkowski pozwala bohaterowi myśleć o sobie jak o znawcy ludzi, po czym zestawia jego przekonania z niewielkim doświadczeniem. Powstaje komizm, który nie wymaga jeszcze znajomości politycznej mapy XV wieku. Wystarczy dostrzec, jak łatwo człowiek bierze powodzenie za dowód własnej nieomylności.
[1]
To dobry punkt wejścia do powieści historycznej z fantastyką: zanim trzeba będzie rozpoznawać stronnictwa i nazwiska, można uchwycić słabość głównego bohatera. Reynevan nie jest przedstawiony jako ktoś, kto kontroluje sytuację. Jego wykształcenie nie chroni go przed konsekwencjami namiętności, a przekonanie o własnej wyjątkowości utrudnia właściwą ocenę zagrożenia. Już ten układ daje więcej niż prosty portret sympatycznego awanturnika. Pozwala kibicować bohaterowi i jednocześnie nie ufać jego samoocenie.
Ten tekst ocenia otwarcie „Narrenturm” na podstawie dostępnego polskiego fragmentu w Legimi, porównawczo sprawdzonego początku angielskiego przekładu udostępnionego przez Hachette oraz danych bibliograficznych. Nie jest recenzją opartą na lekturze całej książki. Wnioski o języku, konstrukcji scen i sposobie przedstawiania historii dotyczą sprawdzonego początku; nie obejmują zakończenia, rozwoju wszystkich postaci ani kompozycji całego tomu.
[1] [2] [3]
Początek trylogii, który ma własny pomysł na czytelnika
„Narrenturm” Andrzeja Sapkowskiego otwiera „Trylogię husycką”. To właściwe miejsce rozpoczęcia tego cyklu, a nie dodatek wymagający wcześniejszej znajomości innej serii autora. Biblioteczny opis polskiego wydania potwierdza autorstwo, tytuł i przynależność do pierwszej części trylogii. Osadzenie na Śląsku oraz kontekst wojen husyckich potwierdzają także materiały wydawcy zagranicznego.
[3] [4]
W praktyce ważniejsze od samej etykiety gatunkowej jest to, czego początek wymaga od odbiorcy. Trzeba zaakceptować, że opowieść nie będzie przedstawiała całego świata po kolei, za pomocą uporządkowanego wykładu. Czytelnik trafia między ludzi, którzy już mają swoje interesy, urazy i przekonania. Nie każde nazwisko otrzymuje rozbudowaną wizytówkę. To rozwiązanie nadaje przedstawionej rzeczywistości gęstość, ale może też utrudnić pierwsze spotkanie z książką.
Otwarcie zachęca do czytania przez ciekawość sytuacji, nie przez obietnicę natychmiastowego opanowania całej panoramy. Warto rozróżnić te dwa rodzaje przyjemności. Osoba lubiąca od początku rozumieć każdą aluzję może czuć opór; odbiorca, który pozwala części kontekstu wyjaśniać się stopniowo, ma większą szansę docenić ruch i wielogłos. To ocena sposobu wprowadzenia w historię, nie zapewnienie, że każda późniejsza trudność zostanie podobnie rozwiązana.
Historia opowiadana przy stole
Przed właściwą przygodą Reynevana pojawia się opowiadacz zwracający się do słuchaczy. Rozmowa, poczęstunek i niepogoda tworzą sytuację snucia historii. Zamiast bezosobowego głosu podręcznika otrzymujemy człowieka, który pamięta, komentuje, wybiera i uważa na reakcje otoczenia. Jego wiedza nie jest zawieszona nad światem: trzeba ją wypowiedzieć wśród ludzi, którym niekoniecznie spodoba się sposób opisu wydarzeń.
[1]
Najciekawszy jest tu związek opowiadania z bezpieczeństwem. Dobór słów zależy od tego, kto słucha. To nadaje informacji politycznej drugi wymiar: istotne staje się nie tylko, co zaszło, lecz także komu wolno przypisać rację, zasługę albo winę. Można odczytać ten zabieg jako zaproszenie do ostrożności wobec każdej gładkiej, pewnej siebie relacji o przeszłości. Taka interpretacja wynika ze sceny wypowiadania historii, nie z deklaracji autora o jej znaczeniu.
Ten początek działa również dzięki zmniejszaniu dystansu między wielkimi wydarzeniami a codziennością. Władcy i konflikty sąsiadują z potrzebą jedzenia, odpoczynku i uniknięcia kłopotów. Erudycja nie zostaje przez to unieważniona. Zyskuje za to ludzką skalę. Dla czytelnika zainteresowanego historyczną atmosferą bardziej niż katalogiem dat może to być szczególnie mocny argument za książką.
Reynevan: łatwość identyfikacji bez łatwej pochwały
Pierwsza sytuacja fabularna dotyczy romansu z Adelą, żoną rycerza. Materiały wydawnicze ujawniają, że schadzka prowadzi do konieczności ucieczki, więc nie trzeba zdradzać dalszych rozwiązań, by określić mechanizm zawiązania akcji. Prywatna lekkomyślność uruchamia publiczne konsekwencje. Bohater wchodzi w konflikt z rzeczywistością, której nie da się przekonać samym urokiem ani wiedzą.
[4]
W polskim fragmencie na szczególną uwagę zasługuje dystans narratora do mniemania Reynevana o sobie. Nie trzeba przyjmować jego perspektywy jako oceny świata. Można obserwować rozbieżność między tym, co bohater sądzi, a tym, co pokazuje konstrukcja sceny. Dzięki temu lektura nie sprowadza się do oczekiwania, czy bohater wyjdzie cało z opresji. Interesujące staje się również pytanie, czy w ogóle właściwie rozumie własną sytuację.
[1]
Taki protagonista może jednak drażnić. Jeżeli od głównej postaci oczekuje się przede wszystkim skuteczności, opanowania i trafnych decyzji, początek nie daje oczywistej obietnicy spełnienia tych oczekiwań. Jego zaletą jest raczej podatność na kompromitację. Dla opowieści przygodowej bywa to bardzo użyteczne: kłopot nie musi spadać z zewnątrz, może wyrastać z samego sposobu myślenia bohatera. Nie oznacza to jeszcze oceny jego przemiany w całym cyklu.
Miasto nie służy wyłącznie za dekorację
W sprawdzonym początku Oleśnica ma dźwięk, ruch i własny rytm. Sakralna przestrzeń sąsiaduje z handlem oraz materialną codziennością. Opisy nie ograniczają się do podania nazwy miejscowości i daty. Zdarzenia muszą rozegrać się w określonej przestrzeni, wśród innych ludzi, a nie na pustej scenie przygotowanej dla jednego bohatera. To jeden z bardziej przekonujących elementów otwarcia.
[1]
Wartość takiego rozwiązania polega na odczuciu oporu świata. Miasto ma własne zajęcia, które fabuła może zakłócić. Dzięki temu przygoda nabiera ciężaru: czyjeś romantyczne czy awanturnicze zamierzenia nie wyczerpują wszystkich interesów obecnych w scenie. Rzeczywistość społeczna nie znika, kiedy zaczyna się ruch. To ważne zwłaszcza dla osób, które w powieści historycznej szukają czegoś poza kostiumem.
Nie należy jednak na podstawie samej sugestywności prozy orzekać o pełnej zgodności historycznej wszystkich szczegółów. Żywo przedstawione miasto jest osiągnięciem literackim, a wiarygodność każdej daty, obyczaju czy instytucji wymagałaby osobnego sprawdzenia. „Narrenturm” można doceniać za sposób budowania przeszłości w wyobraźni, zachowując świadomość, że pozostaje powieścią.
Fantastyka wchodzi w język opisu rzeczywistości
Już we wprowadzeniu obok wydarzeń ludzkich pojawiają się obrazy nadprzyrodzone. Zostają włączone w opowiadanie o świecie, który sam siebie objaśnia przez religijne oczekiwania, grozę i niezwykłość. Nie trzeba zdradzać żadnego późniejszego zdarzenia, by zauważyć, że książka od początku nie proponuje czystej rekonstrukcji historycznej. Zapowiada rzeczywistość przepuszczoną przez literacką wyobraźnię.
[1]
Najbardziej interesujący nie jest tu sam fakt obecności fantastyki. Ważniejsza okazuje się możliwość zetknięcia różnych sposobów rozumienia tego samego otoczenia. Dla czytelnika otwiera to pole niepewności: co wynika z działania ludzi, co z ich przekonań, a co należy do rzeczywistości przekraczającej zwykłe doświadczenie? Początek ustanawia taką perspektywę, choć ocena jej pełnego rozwinięcia wymagałaby całej książki.
Osobie szukającej wyłącznie realistycznej opowieści o dawnym Śląsku taka umowa może nie odpowiadać. Z kolei miłośnik fantastyki zyskuje możliwość spotkania niezwykłości w świecie obciążonym konkretnymi nazwami, strukturami i pamięcią konfliktów. Przeszłość nie jest tu neutralnym opakowaniem dla magii. Jej język wpływa na to, jak czytelnik zostaje przygotowany do przyjęcia niezwykłego.
Język, który jednocześnie przyciąga i stawia opór
Polski fragment pozwala ocenić coś, czego nie dałoby się uczciwie rozstrzygnąć wyłącznie z przekładu: sposób łączenia stylizacji, łacińskich wtrąceń, wyliczeń i dosadności. Wzniosły rejestr bywa zderzany z przyziemnym komentarzem. Zdanie potrafi budować powagę, aby po chwili ją naruszyć. Humor powstaje więc także w samym języku, nie tylko w pechowym położeniu postaci.
[1]
Dla części czytelników będzie to największa zaleta otwarcia. Głos narracji ma charakter i nie znika za informacją. Inni mogą uznać, że gęstość odniesień oddala ich od zdarzeń. Obie reakcje mają zrozumiałą podstawę w dostępnym materiale. Nie byłoby rzetelne obiecywać każdemu bezwysiłkowej lektury tylko dlatego, że początek zawiera dynamiczne sceny.
Można też oddzielić dwa rodzaje tempa. Tempo zdarzeń bywa szybkie, natomiast tempo przyswajania tekstu zależy od tego, jak czyta się stylizację i aluzje. Wartka sytuacja nie musi oznaczać przezroczystego języka. W „Narrenturm” właśnie współistnienie ruchu i erudycji stanowi część propozycji literackiej, którą warto świadomie przyjąć lub odrzucić.
Czy warto wejść do „Trylogii husyckiej” przez „Narrenturm”?
Na podstawie otwarcia: warto rozważyć tę książkę, jeśli interesuje nas przygoda, której humor wyrasta z ludzkich złudzeń, a historyczna przestrzeń ma własną gęstość. Najmocniejszą stroną sprawdzonego materiału jest połączenie ironicznego dystansu z konkretem sceny. Reynevan nie musi zachwycać rozsądkiem, żeby budzić ciekawość. Świat nie musi zostać wyjaśniony w całości, żeby od pierwszych stron sprawiać wrażenie zamieszkanego.
Ostrożniej polecałbym ten początek osobom oczekującym łagodnej obyczajowości, oszczędnej narracji albo bohatera stale panującego nad sytuacją. Dostępny fragment zawiera erotykę, dosadność i przemoc; komizm nie oznacza tu bezpiecznej, pogodnej tonacji. Nie jest to także materiał pozwalający wystawić ocenę liczbową całemu tomowi ani porównać jakość wszystkich trzech części.
Najuczciwszy werdykt dotyczy obietnicy początku: „Narrenturm” proponuje historię, w której wiedza nie zapewnia mądrości, opowiadanie ma swoich zainteresowanych słuchaczy, a przeszłość nie daje się sprowadzić do kostiumu. Jeżeli te elementy są atrakcyjne, polski fragment stanowi dobry sprawdzian przed rozpoczęciem pełnej lektury. O dalszej kompozycji i domknięciu tomu ten materiał nie przesądza.