„Szeptucha” jako początek „Kwiatu paproci”
„Szeptucha” Katarzyny Bereniki Miszczuk otwiera cykl „Kwiat paproci” pomysłem, który od razu ustawia relacje między fantastyką a codziennością. Polska nie przyjęła chrztu, ale nie zatrzymała się w średniowieczu. Czytelnik trafia do współczesności z samochodami, studiami i telefonami, w której dawne wierzenia zachowały społeczną rangę. Pierwszy tom nie wymaga znajomości poprzednich książek: ma wprowadzić w tę rzeczywistość poprzez doświadczenia młodej lekarki.
[2]
Poniższa ocena dotyczy otwarcia powieści: prologu i trzech pierwszych rozdziałów udostępnionych przez Wydawnictwo Mięta w demonstracyjnym EPUB-ie wydania piątego z 2023 roku. Pozwala to sprawdzić głos narratorki, sposób przedstawienia świata i pierwszą scenę romantyczną. Nie daje podstaw do oceny zakończenia, rozwoju wszystkich bohaterów ani konstrukcji całego tomu. To recenzja wejścia do serii, z zachowaniem tej granicy, a nie deklaracja lektury kompletnej powieści.
[1]
Alternatywna Polska rozpoznawalna od pierwszego poranka
Najciekawszy efekt początku wynika ze zderzania tego, co znajome, z tym, co przesunięte o kilka stopni. Elektroniczny budzik może naśladować koguta, a współczesna łazienka mieścić obok siebie kosmetyki zachodnich marek i tradycyjne preparaty. Miszczuk nie każe najpierw przyswajać odrębnej geografii. Pozwala rozpoznawać własny świat, a następnie zauważać, że obowiązują w nim inne normy prestiżu, religii i obyczaju. Taka metoda skraca dystans między czytelnikiem a fantastyką.
[1]
Dobrze działa zwłaszcza wykorzystanie przedmiotów. Zamiast ograniczać odmienność kraju do informacji o dynastii i panteonie, autorka umieszcza ją w drobnych irytacjach bohaterki. Tradycja jest czymś, na co Gosia narzeka podczas szykowania się do wyjścia. Dzięki temu świat przedstawiony nie przypomina wyłącznie dekoracji rozstawionej na potrzeby nadchodzącej przygody. Potrafi wejść człowiekowi w drogę już przy śniadaniu. To mocniejszy chwyt niż samo wyliczenie obrzędów czy nazw bogów.
Jednocześnie w pierwszym rozdziale pojawia się sporo objaśnień ustroju i organizacji życia. Narratorka zatrzymuje poranek, żeby czytelnik zrozumiał zasady tej Polski. Z jednej strony ułatwia to orientację; z drugiej osłabia wrażenie, że słuchamy wyłącznie spontanicznego monologu. Chwilami słychać w nim osobę tłumaczącą własny kraj przybyszowi. Dla odbiorcy ceniącego szybki dostęp do reguł świata będzie to pomocne, dla zwolennika niedopowiedzeń może być zbyt wyraźnym prowadzeniem za rękę.
[1]
Gosia: pewność siebie, która sama sobie przeszkadza
Gosława Brzózka jest świeżo po studiach medycznych i ma bardzo zdecydowaną wizję własnej przyszłości. Perspektywę praktyki u szeptuchy przyjmuje jako uciążliwe wykolejenie planów. Jej niechęć nie kończy się jednak na sporze o metody pracy. Obejmuje wieś, przyrodę i niemal wszystko, co kojarzy się z utratą miejskiej wygody. Ważne, że poznajemy to w narracji pierwszoosobowej. Dostajemy świat przefiltrowany przez uprzedzenia Gosi, nie bezstronny opis mieszkańców Bielin.
[1]
To rozróżnienie decyduje o przyjemności czytania. Jeśli potraktować każdą uszczypliwość jako ostateczny osąd autorki, bohaterka może wydać się po prostu zarozumiała. Jeśli czytać jej wypowiedzi jako portret osoby przekonanej, że zdążyła już wszystko zrozumieć, pojawia się komediowe napięcie. Jej wyobrażenie o własnej kompetencji nie zawsze zgadza się z tym, jak radzi sobie z najbliższym zadaniem. Nie trzeba od razu jej lubić, żeby dostrzec, do czego służy ta rozbieżność.
Najbardziej przekonujące są momenty, w których Gosia sama podważa własną pozę. Potrafi wygłosić stanowczy sąd, a chwilę później odsłonić zakłopotanie albo potrzebę aprobaty. Dzięki temu nie jest wyłącznie rzeczniczką racjonalizmu wysłaną do krainy przesądów. Jest również młodą osobą, która chce zacząć samodzielne życie, ale nadal wikła się w rodzinne oczekiwania i wątpliwości dotyczące własnego wizerunku. Ten obyczajowy wymiar czyni początek bardziej przystępnym niż sama konstrukcja alternatywnej historii.
[1]
Humor blisko ciała i codziennych niewygód
Komizm opiera się często na materialnych drobiazgach: źle dobranym stroju, bolących stopach, zmęczeniu, kłopotliwym wyglądzie. Droga do miejsca praktyki zamienia deklarowaną samodzielność w serię małych porażek. To humor łatwy do wyobrażenia, bo nie wymaga znajomości słowiańskich mitów. Ciało bohaterki reaguje szybciej niż jej duma. Czytelnik widzi różnicę między elegancką wizją pierwszego dnia pracy a warunkami, na które Gosia się nie przygotowała.
[1]
Takie rozwiązanie ma zaletę: autorka nie musi stale podkręcać skali zagrożenia, żeby utrzymać zainteresowanie sceną. Zwykły odcinek drogi może pokazać charakter narratorki, jej lęki i stosunek do otoczenia. Zyskujemy bohaterkę osadzoną w odczuciach, a nie tylko w fabularnym zadaniu. Pod wzniosłą obietnicą spotkania z dawnymi mocami pozostaje ktoś, kto najpierw musi poradzić sobie z zupełnie przyziemnym dyskomfortem.
Słabszą stroną tej strategii może być powtarzalność reakcji. Obawa przed przyrodą oraz skłonność do wyolbrzymiania niewygód szybko stają się rozpoznawalnym mechanizmem. Jeżeli taki głos nie rozbawi w pierwszych scenach, dalsze podobne żarty raczej nie zmienią nastawienia. To nie zarzut wobec samego pomysłu na bohaterkę, lecz praktyczna wskazówka dla czytelnika: warto sprawdzić fragment pod kątem sympatii do narracji, zamiast wybierać książkę wyłącznie z powodu obietnicy słowiańskiej atmosfery.
Romans wchodzi przez zakłopotanie
Pierwsza rozmowa Gosi z Mieszkiem jest skonstruowana inaczej niż jej spór z matką. Stanowczość ustępuje rozproszeniu i kłopotom ze znalezieniem właściwych słów. Atrakcyjność rozmówcy nie pozostaje dyskretną sugestią: narratorka wyraźnie ją rejestruje. Autorka wybiera otwartą konwencję komedii romantycznej, w której czytelnik rozpoznaje emocjonalny kierunek sceny wcześniej, niż bohaterka odzyskuje kontrolę nad rozmową.
[1]
Ta bezpośredniość może być atutem dla osób, które lubią flirt, niezręczność i samokrytyczny komentarz. Nie jest to natomiast obietnica romansu budowanego wyłącznie z powściągliwych gestów. Pierwsze spotkanie mocno eksponuje fizyczne wrażenie i reakcję Gosi. Fantastyczne otoczenie nadaje sytuacji osobny kolor, lecz komediowy mechanizm pozostaje znajomy. Książka zaprasza do rozpoznawalnej zabawy konwencją, zamiast ukrywać, że korzysta z jej popularnych narzędzi.
Warto przy tym nie dopisywać na podstawie tej sceny całej relacji. Początkowy flirt pokazuje ton i sposób prowadzenia dialogu, ale nie pozwala ocenić, czy późniejszy wątek uczuciowy zachowa równowagę z fantastyką. Dostępny fragment daje próbkę chemii między postaciami. Oferuje wystarczająco dużo, żeby sprawdzić własną reakcję na ten rodzaj humoru, i zbyt mało, żeby wystawiać ocenę całej historii miłosnej.
Dawni bogowie jako obietnica większej historii
Prolog wyraźnie sygnalizuje, że codzienne kłopoty nie wyczerpią fabuły. Zmiana perspektywy przed wejściem w głos Gosi sprawia, że czytelnik otrzymuje inny punkt obserwacji niż ona sama. Nie trzeba znać dalszych wydarzeń, żeby odczuć napięcie między jej pewnością a szerszym porządkiem opowieści. Fantastyka nie jest wyłącznie tematem żartów bohaterki: początek ustawia ją również jako przestrzeń tajemnicy.
[1]
Dzięki temu sceptycyzm Gosi ma funkcję dramaturgiczną. Jej przekonania mogą być sprawdzane przez rzeczywistość, którą czytelnik już ogląda z odrobinę większego dystansu. Powstaje podwójne oczekiwanie: interesuje nas zarówno to, co się wydarzy, jak i sposób, w jaki narratorka spróbuje to sobie objaśnić. To obiecujący motor serii, ponieważ łączy poznawanie świata z obserwowaniem charakteru.
Słowiański kontekst należy jednak czytać jako element literackiej konstrukcji. „Szeptucha” jest powieścią fantasy, a nie podręcznikiem dawnych wierzeń ani opisem współczesnego leczenia. Jej wartość w ocenianym otwarciu polega na tym, jak przetwarza tradycję w sytuacje, relacje i humor. Samo występowanie nazw bóstw nie uprawnia do traktowania fabuły jako źródła wiedzy historycznej. Podobnie zawodowy spór Gosi należy do reguł fikcyjnego świata.
Dla kogo to dobre wejście do cyklu
Otwarcie „Szeptuchy” najlepiej rokuje dla czytelnika, który szuka rozrywki łączącej fantastykę z obyczajowością i wyrazistym głosem bohaterki. Jego mocną stroną jest bliskość doświadczenia: nawet w odmienionej Polsce można rozpoznać presję rodziny, stres pierwszej pracy i zawstydzenie podczas rozmowy z atrakcyjną osobą. Słowiańska sceneria poszerza te sytuacje, a nie usuwa ich z centrum zainteresowania.
Większą ostrożność powinny zachować osoby oczekujące surowej, mrocznej opowieści albo szczegółowego studium alternatywnego państwa. W analizowanym początku nacisk pada na komediowy filtr Gosi, nie na systematyczne rozpisywanie politycznych konsekwencji innej historii. Jeżeli jej przesada nuży, sama sympatia do folkloru może nie wystarczyć. Jeśli natomiast bawi rozbieżność między jej pewnością siebie a zachowaniem, pierwszy tom daje czytelny powód, by kontynuować lekturę. O jakości całego tomu i późniejszych części trzeba wyrokować dopiero po ich przeczytaniu.