Magazyn o książkach
Literatura faktu i reportaż

„Cesarz” Ryszarda Kapuścińskiego - uniwersalna przypowieść o autokracji

„Cesarz” Ryszarda Kapuścińskiego to bezsprzecznie jedno z najgłośniejszych i najważniejszych dzieł polskiej szkoły reportażu, przetłumaczone na kilkadziesiąt języków. Opowiadając o schyłku feudalnych rządów etiopskiego monarchy Hajle Sellasje, autor stworzył ponadczasowe studium autorytaryzmu i psychologii dworu. Książka zainteresuje każdego, kto szuka w literaturze faktu głębokiej metafory i mistrzowskiego stylu, wymykającego się sztywnym dziennikarskim ramom.

Cesarz
Udostępnij Facebook WhatsApp

Cesarz

Autorzy książki: Ryszard Kapuściński

Wydania książki

Wydanie Czytelnik

Wydawca
Czytelnik
Rok wydania
1978
Format
Oprawa twarda

Dwór etiopskiego monarchy jako mikrokosmos autorytaryzmu

Wydana po raz pierwszy w 1978 roku książka Ryszarda Kapuścińskiego do dziś pozostaje jednym z najbardziej oszałamiających, uznanych na całym świecie osiągnięć reportażu literackiego. Główną osią opowieści jest relacja z ostatnich lat panowania absolutnego władcy Etiopii - Hajle Sellasje. Reporter, bazując na bezpośrednich rozmowach przeprowadzonych z byłymi dostojnikami, służbą, dworzanami i zaufanymi ludźmi z otoczenia zdetronizowanego monarchy, rzetelnie odtwarza skomplikowaną, bizantyjską hierarchię panującą na afrykańskim dworze.
„Cesarz” nie jest jednak wyłącznie podręcznikowym zapisem upadku imperium. Kapuściński używa pałacu w Addis Abebie jako potężnej soczewki, przez którą przygląda się uniwersalnym mechanizmom władzy absolutnej. Dworskie rytuały, wszechobecne donosicielstwo, walka o wpływy u boku władcy oraz absurdalne awanse stają się w jego ujęciu doskonałą ilustracją tego, w jaki sposób rodzi się, trwa i jak niechybnie gnije każda autokracja.

Polifoniczna struktura i absolutna maestria językowa

Jednym z największych atutów tego wybitnego dzieła, decydującym o jego międzynarodowej klasie i niezwykłej sile wyrazu, jest nowatorska struktura kompozycyjna. Książka została zbudowana wyłącznie ze strzępków relacji anonimowych rozmówców, co nadaje całości formę swoistego wielogłosu dawnych popleczników reżimu, usiłujących wytłumaczyć własne uwikłanie. Sam autor sprytnie usuwa się w cień, pełniąc jedynie rolę niewidzialnego montażysty, który z drobnych, dworskich plotek, zwierzeń i zgorzkniałych refleksji układa psychologiczną mozaikę upadającego reżimu.
Należy także podkreślić niesamowite bogactwo formy językowej, dzięki któremu reportaż ten nabiera cech prozy poetyckiej. Krytycy zwracali uwagę, że starannie wykreowany, miejscami archaizowany i wysoce sformalizowany język poszczególnych wypowiedzi doskonale oddaje zakłamany, przerysowany i skostniały klimat pałacowych intryg [2]. Czytelnik zanurza się w świecie służalczych eufemizmów, w którym każdy gest monarchii jest opisywany z bałwochwalczym nabożeństwem, kontrastującym z nędzą milionów głodujących etiopskich poddanych widocznych za bramami pałacu.

Reportaż faktu czy przypowieść? Echa i kontrowersje

Niezwykła uniwersalność książki sprawiła, że bezpośrednio po jej wydaniu w komunistycznej Polsce lat siedemdziesiątych czytano ją jak genialną aluzję polityczną. Opisując schyłkowe lata rządów cesarza, z jego odcięciem od rzeczywistości, otaczaniem się potakiwaczami i opieraniem na aparacie policyjnym, widziano wyraźną alegorię rozkładającego się aparatu władzy PZPR. W tamtym okresie historycznym dzieło Ryszarda Kapuścińskiego odczytywano jako bezpardonowy akt krytyki każdego wschodniego reżimu totalitarnego, co nakręcało popularność tej pozycji wśród dysydentów i opozycji intelektualnej.
Wraz z upływem dekad, „Cesarz” zaczął jednak wywoływać dyskusje wokół definicji samego reportażu. Badacze i afrykaniści wielokrotnie zarzucali autorowi znaczne ubarwianie rzeczywistości, manipulację zjawiskami kulturowymi, a nawet wprowadzanie postaci fikcyjnych dla osiągnięcia zamierzonego efektu dramatycznego. Mimo tych merytorycznych zarzutów o braki w czysto faktograficznej wierności, niekwestionowana wartość literacka i metaforyczna tej książki skutecznie broni się przed atakami [2]. Jak zauważali twórcy pokroju Wernera Herzoga, genialność tej prozy polega na poszukiwaniu głębokiej poświaty prawdy o człowieku.

Trwałość legendy - dla kogo to lektura obowiązkowa

Z perspektywy czasu „Cesarz” wciąż stanowi jedną z najważniejszych wizytówek literatury faktu na skalę globu. Pomimo sporów badawczych o dokładne granice dziennikarskiej licentia poetica, proza ta niezmiennie fascynuje precyzją, z jaką obrazuje pychę skorumpowanej władzy oraz nędzę mentalną oportunistów. Właśnie dzięki temu oderwaniu od surowej faktografii książka zyskała status uniwersalnej bajki, mrocznej przypowieści, którą można odnieść do każdej dyktatury rodzącej się na świecie.
Książka z pewnością pozostaje lekturą fundamentalną dla każdego czytelnika poszukującego literatury zmuszającej do zadumy nad naturą zła i polityki. Zachwyci wszystkich fanów klasycznego, wymagającego intelektualnie reportażu literackiego. Czytelnicy oczekujący obiektywnej, akademickiej biografii historycznej o Afryce XX wieku, powinni traktować opisaną w tomie wizję bardziej jako genialną metaforę niż podręcznik akademicki, co absolutnie nie umniejsza wagi tego wielkiego dzieła.

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Recenzja książki „Cesarz” Ryszarda Kapuścińskiego - Merwinski.pl
  2. Artykuł: „Cesarz” czyli alegoria autorytaryzmu - Zupełnie Inna Opowieść

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły