Magazyn o książkach
Literatura faktu i reportaż

„Nie ma” Mariusza Szczygła - czułe studium utraty

Książka „Nie ma” Mariusza Szczygła, uhonorowana prestiżową Nagrodą Literacką Nike, to niezwykle osobisty zbiór reportaży i esejów. Autor przygląda się w niej różnym wymiarom straty, żałoby oraz pustki, tworząc intymny portret ludzi mierzących się z tytułowym brakiem. To lektura idealna dla czytelników wrażliwych, poszukujących refleksyjnej literatury faktu o potężnym ładunku empatycznym, wymykającej się sztywnym ramom gatunkowym.

Nie ma
Udostępnij Facebook WhatsApp

Nie ma

Autorzy książki: Mariusz Szczygieł

Wydania książki

Wydanie Dowody na Istnienie

Wydawca
Dowody na Istnienie
Rok wydania
2018
ISBN
9788365970282
Format
Oprawa twarda

Złożona i wielowymiarowa natura nieobecności

Wydana nakładem Wydawnictwa Dowody na Istnienie książka to przede wszystkim niezwykle wrażliwe, literackie studium braku we wszelkich jego możliwych przejawach. Mariusz Szczygieł nie ogranicza się w niej do najbardziej oczywistego rozumienia tytułowego „nie ma”, czyli śmierci najbliższych. Choć motyw fizycznego odejścia, niewyjaśnionego samobójstwa czy bolesnej żałoby pojawia się tu regularnie, narzucając poszczególnym tekstom ton pełen melancholii [1], utrata w ujęciu autora to zjawisko o wiele szersze. Bywa zniknięciem starych przedmiotów, bezpowrotnym rozmyciem się miłości, stopniowym zamieraniem pamięci, a nawet utratą dotychczasowej tożsamości.
Dzięki tak szerokiemu spojrzeniu na problem przemijania, reportażysta udowadnia, że doświadczenie pustki jest najbardziej uniwersalnym elementem ludzkiej egzystencji, czymś, co nieustannie kształtuje naszą codzienność. Autor pochyla się zarówno nad dramatami wielkiego formatu, jak i nad sprawami pozornie drobnymi, które dla konkretnej jednostki stanowią koniec całego świata. Poprzez historie zwykłych ludzi, a także postacie ze świata sztuki, książka staje się lustrem, w którym każdy bez trudu odnajdzie odbicie własnych pożegnań.

Literacka mozaika form: od reportażu po tabelę w Excelu

To, co szczególnie wyróżnia nagrodzoną Nike publikację na tle klasycznej polskiej literatury faktu, to ogromna odwaga w eksperymentowaniu z samą strukturą opowieści. Książka nie jest standardowym, jednolitym zbiorem reportaży pisanych od jednej sztancy. Mariusz Szczygieł proponuje czytelnikom fascynującą mozaikę, w której reportaż płynnie miesza się z bardzo osobistym esejem, a krótka, pointująca anegdota sąsiaduje z wywiadem rzeką. Odnajdziemy tu formy tak nieoczywiste, jak historia opowiedziana za pomocą rzędów arkusza Excel, czy eksperymentalne fragmenty z wykropkowanymi miejscami, stanowiące przestrzeń dla wyobraźni odbiorcy [1].
Taka polifonia nie jest jednak zabiegiem czysto estetycznym. Różnorodność form doskonale rezonuje z tematyką książki, pokazując, że brak nie ma jednego, z góry określonego kształtu i nie da się go opisać za pomocą tylko jednego języka. Krytycy zwracali uwagę, że rozbicie spójnej, tradycyjnej narracji świetnie oddaje proces rozpadu zapamiętanych chwil, a zastosowane niedopowiedzenia mówią o ludzkiej stracie więcej, niż zrobiłby to jakikolwiek szczegółowy opis [2].

Czuły i zdystansowany obserwator w świecie cudzych strat

Ogromną wartością opowiadanych historii jest empatyczna, ale zarazem wycofana postawa samego autora. Szczygieł, zbierając materiały do tej książki przez niemal dziewięć lat, udowadnia, że posiada niezwykły dar głębokiego, nieoceniającego słuchania drugiego człowieka. W trakcie lektury wyraźnie odczuwa się, że reporter stara się być przy swoich rozmówcach niczym tytułowy „czuły cień” – zadaje trudne, bolesne pytania, lecz potrafi w odpowiednim momencie usunąć się w tło, nie przysłaniając cudzego dramatu własnym ego [1]. Z jednej strony dba o literackie ujęcie wyznań, z drugiej zachowuje szacunek dla ich ciszy.
Wielu czytelników w niezależnych recenzjach podkreśla, że obcowanie z taką postawą narratora przynosi swoiste ukojenie. Mimo że książka dotyka spraw fundamentalnie trudnych - jak w powracającej po latach opowieści o kobiecie, która skatowała pasierba, a zdołała z powodzeniem kontynuować karierę jako nauczycielka - autor unika ferowania szybkich wyroków czy popadania w tani sensacjonalizm. To empatyczne podejście pozwala odbiorcom na bezpieczne zanurzenie się w cudze doświadczenia.

Oceny czytelników i uniwersalność przekazu

Odbiór książki „Nie ma” wśród polskich czytelników i profesjonalnych recenzentów jest w zdecydowanej większości wybitnie entuzjastyczny, co ostatecznie znalazło swoje oficjalne potwierdzenie w nagrodach literackich. Wojciech Szot na blogu „Zdaniem Szota” określa tę pozycję mianem jednej z najlepszych w dorobku Mariusza Szczygła, chwaląc doskonałe wyczucie lęku i napięcia rodzącego się na styku tego, co obecne, z tym, co minione [2]. Z kolei dbałość o oprawę edytorską dodatkowo potęguje wrażenia z lektury.
W szerokiej dyskusji pojawiają się także głosy bardziej krytyczne. Niektórym odbiorcom nie przypadły do gustu fragmenty, w których autor odchodzi od klasycznego dziennikarstwa na rzecz refleksji wybitnie sentymentalnych - jako przykład wskazywano symboliczną opowieść o utracie ukochanego kota [2]. Tego rodzaju usterki w żaden sposób nie podważają jednak wyjątkowej klasy całości. Książka Szczygła to pozycja wybitnie potrzebna, prowokująca do rachunku sumienia z własnych nieobecności.

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Recenzja książki „Nie ma” - blog Krytycznym okiem
  2. Recenzja Wojciecha Szota: Mariusz Szczygieł, „Nie ma”

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły