Magazyn o książkach
Literatura faktu i reportaż

„Gottland” Mariusza Szczygła - dekonstrukcja czeskiego mitu

„Gottland” Mariusza Szczygła to literacki fenomen, który skutecznie przedefiniował polskie spojrzenie na Czechy. Zamiast poczciwych sąsiadów z kuflem piwa, reporter ukazuje naród zmagający się z traumami XX wieku, grozą systemu komunistycznego i niejednoznacznymi wyborami moralnymi. To błyskotliwa, wielokrotnie nagradzana książka, dedykowana miłośnikom reportażu historycznego i wciągających narracji biograficznych obnażających zakłamanie autorytarnych władz.

Gottland
Udostępnij Facebook WhatsApp

Gottland

Autorzy książki: Mariusz Szczygieł

Wydania książki

Wydanie Wydawnictwa Czarnego

Wydawca
Wydawnictwo Czarne
Rok wydania
2006
ISBN
9788380499706
Format
Oprawa miękka

Nowe, odbrązowione spojrzenie na czeski mit narodowy

Książka wydana po raz pierwszy w 2006 roku przez Wydawnictwo Czarne z miejsca stała się wielkim wydarzeniem literackim, przedefiniowując sposób, w jaki Polacy patrzą na swoich południowych sąsiadów. Mariusz Szczygieł zrywa z utrwalonym stereotypem Czechów jako wiecznych wesołków i sympatycznych pijaczków, odcinających się od problemów wielkiego świata [2]. Autor dokonuje bardzo precyzyjnej dekonstrukcji powierzchownego obrazu, zabierając czytelników w niezwykle mroczną, bolesną i absurdalną podróż przez kluczowe dekady XX wieku w Czechosłowacji.
Przez pryzmat starannie wyselekcjonowanych, pełnych tragizmu historii, reportażysta udowadnia, że naród zapłacił gigantyczną, krwawą cenę za przetrwanie w cieniu totalitarnych opresji - w okresie okupacji oraz podczas dominacji reżimu komunistycznego. Dla odbiorców przyzwyczajonych do prozy Hrabala to zderzenie z potwornymi mechanizmami władzy, donosicielstwem i złamanymi kręgosłupami moralnymi stanowi prawdziwy wstrząs i literackie odkrycie.

Wielka historia zamknięta w wybitnych życiorysach

Siła reportaży zgromadzonych w „Gottlandzie” leży w mistrzowskim doborze bohaterów, poprzez losy których autor opowiada zawiłe dzieje całego kraju. Znajdziemy tu genialnie skonstruowaną historię rodziny Batów – słynnych czeskich potentatów obuwniczych, którzy zbudowali imperium na niezwykle innowacyjnych, ale i bezlitosnych, orwellowskich metodach zarządzania fabryką i pracownikami [2]. Obserwujemy ich wzlot, kapitalistyczny zmysł organizacji oraz późniejszy bolesny upadek w obliczu zmian ustrojowych, które nie miały litości dla prywatnej inicjatywy.
Kolejne rozdziały kreślą wizerunki znanych postaci z kultury masowej. Szczygieł analizuje meandry losu wielkiej przedwojennej gwiazdy filmowej, Lidy Baarovej, która stała się kochanką Josepha Goebbelsa, płacąc za to później najwyższą cenę społeczną. Z podobną przenikliwością przygląda się postaci piosenkarza Karla Gotta, pokazując jego niezwykłe, niejednoznaczne manewrowanie w relacjach z reżimem w celu utrzymania statusu megagwiazdy. Biografie te pozbawione są taniego moralizowania, zmuszając odbiorcę do zastanowienia się nad granicami ludzkiego oportunizmu.

Kafkowski absurd i groteska komunistycznej rzeczywistości

Istotnym elementem spajającym poszczególne historie zebrane w książce jest niezwykle głębokie wyczucie absurdu. Czeska rzeczywistość opisana w tomie wielokrotnie przybiera formy znane z wizji Franza Kafki, gdzie potężny, biurokratyczny system niszczy bezbronną jednostkę nie tylko fizycznie, ale odbierając jej godność i zdrowy rozsądek [1]. Znakomitym tego przykładem jest historia rzeźbiarza Otakara Šveca, twórcy największego na świecie pomnika Józefa Stalina w Pradze, który padł ofiarą politycznych manipulacji i zaszczucia, by ostatecznie zakończyć życie w sposób iście dramatyczny.
Szczygieł w swoim charakterystycznym, błyskotliwym stylu obnaża okrucieństwo powojennego komunizmu u południowych sąsiadów. Absurdalne przepisy, powszechna inwigilacja, usuwanie ludzi z historii wymazywaczem oraz dławienie praskiej wiosny tworzą w tej książce pejzaż tyleż przerażający, co niewiarygodnie groteskowy. Czytelnik w trakcie lektury niejednokrotnie odnosi wrażenie balansowania na granicy tragikomedii, w której bolesny śmiech staje się jedyną formą obrony przed miażdżącą presją ustroju.

Fenomenalna recepcja i mistrzostwo w formie literackiej

„Gottland” został entuzjastycznie przyjęty na polskim podwórku, zdobywając prestiżową Nagrodę Literacką Nike Czytelników, ale odniósł także gigantyczny sukces w Europie, zdobywając tytuł Europejskiej Książki Roku. Z kolei w samych Czechach dzieło polskiego reportera wywołało burzliwą dyskusję społeczną, prowokując naród do przewartościowania i rozliczenia się z ich nierzadko wstydliwą, zamiecioną pod dywan przeszłością komunistyczną.
W opiniach na portalach literackich czytelnicy jednogłośnie podkreślają porywający minimalizm językowy Szczygła, benedyktyńską pracę dokumentacyjną oraz formę narracji, dzięki której reportaż pochłania się szybciej niż znakomicie napisaną powieść obyczajową [1]. I choć niektórzy recenzenci punktują drobną nierówność poziomu poszczególnych tekstów zauważając, że niektóre eseje ustępują znakomitym biografiom Batów czy Baarovej, to „Gottland” pozostaje klasykiem polskiego reportażu. To pozycja o niesłabnącej mocy, godna polecenia pasjonatom historii.

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Karta książki „Gottland” i opinie - Lubimyczytać.pl
  2. Omówienie książki „Gottland” na portalu Culture.pl

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły