„Co robią uczucia?” - zakres tej recenzji
Książkę napisała Tina Oziewicz, a zilustrowała Aleksandra Zając. To istotny podział ról: przy takim pomyśle sam tekst nie wystarcza do oceny, ponieważ konkretna postać i sytuacja dopowiadają znaczenie krótkiej frazy. Podstawą poniższej recenzji są trzy sceny z udostępnionego przez Dwie Siostry fragmentu, karta książki oraz rozmowa z twórczyniami w Culture.pl. Nie jest to ocena całego tomu na podstawie pełnej lektury. Można natomiast sprawdzić, jak działa jego pomysł i czy odpowiada oczekiwaniom rodziny szukającej początku rozmowy o emocjach.
[1] [2] [3]
Wydawca oznacza książkę jako propozycję dla wieku 5+ i przypisuje ją do serii „Uczucia”. Taką wskazówkę warto potraktować jako punkt orientacyjny przy wyborze, bez obietnicy jednakowego odbioru przez wszystkie dzieci. Temat emocji nie przesądza jeszcze o formie: jedni czytelnicy szukają opowiadania, inni informacji, a jeszcze inni obrazu, przy którym można się zatrzymać. Tutaj najważniejsza wydaje się właśnie ta ostatnia możliwość.
[2]
Zamiast definicji - miejsce dla wyobraźni
Oziewicz w wywiadzie opowiada, że pomysł wyrósł z własnych pytań o uczucia oraz zapisywania kolejnych obrazów na karteczkach. Ten opis procesu twórczego wiele wyjaśnia: punktem wyjścia była metaforyczna wyobraźnia, nie plan podręcznika. Wypowiedź autorki pomaga zrozumieć poetycki charakter przedsięwzięcia, ale pozostaje świadectwem jej intencji, a nie niezależnym dowodem wpływu książki na czytelników.
[3]
Najciekawsza zmiana polega na przesunięciu pytania. Zamiast oczekiwać od dziecka objaśnienia abstrakcyjnego słowa, można zapytać, gdzie wyobrażona postać chciałaby pójść albo czym się zająć. Ocena takiego rozwiązania zależy od potrzeb odbiorcy. Czytelnik lubiący skojarzenia otrzymuje otwarte zadanie; ktoś oczekujący jasnego wyjaśnienia może odczuć niedosyt. Ten sam zabieg jest więc zaletą literacką i możliwą przeszkodą w odbiorze.
Metafora nie musi przy tym zamykać rozmowy w jednej odpowiedzi. Dziecko może wymyślić inne zajęcie dla tego samego uczucia i nie oznacza to, że źle przeczytało książkę. Przeciwnie, z perspektywy wspólnej lektury interesujące bywa właśnie uzasadnienie różnicy. Ważne, żeby dorosły nie zamieniał propozycji literackiej w sprawdzian ze znajomości własnego wnętrza. To sugestia sposobu czytania, nie instrukcja pochodząca z tomu.
Trzy sceny, które pozwalają sprawdzić pomysł
W próbce Ciekawość zajmuje wysoki punkt, Radość jest w ruchu nad trampoliną, a Wdzięczność wiąże się z ciepłem. Te przykłady pokazują, jak abstrakcyjne pojęcie otrzymuje czytelny odpowiednik przestrzenny, ruchowy albo zmysłowy. Krótki tekst nie objaśnia każdego szczegółu. Rysunek zostawia czas na oglądanie i własne skojarzenia. Ocena pozostałych uczuć wymagałaby dostępu do kolejnych stron, więc nie należy automatycznie rozciągać wniosków z próbki na cały album.
[1]
Dla rodzinnej lektury istotne jest rozróżnienie między rozpoznaniem przedmiotu a odczytaniem metafory. Można wiedzieć, do czego służy trampolina, i nadal nie mieć ochoty porównywać jej z własnym nastrojem. Dorosły nie musi wtedy dopowiadać puenty. Pozostanie przy tym, co widać, także jest sposobem obcowania z książką obrazkową. Nie każda strona musi prowadzić do osobistego wyznania.
Ta oszczędność stawia przed czytającym ciekawe zadanie: zdecydować, kiedy skończyć zdanie i po prostu zaczekać. W dłuższym opowiadaniu rytm zwykle wyznaczają kolejne wydarzenia. Tutaj czytelnik może sam wybrać długość postoju. To atrakcyjna możliwość dla osoby lubiącej oglądać, ale dla odbiorcy czekającego na następne zdarzenie krótki podpis może oznaczać sygnał do natychmiastowego przewrócenia strony.
Ilustratorka współtworzy znaczenie
Aleksandra Zając mówi w rozmowie z Culture.pl, że chciała pozostawić odbiorcom przestrzeń do osobistego przeżycia zdań. Opowiada też o pytaniach zadawanych podczas warsztatów, dotyczących wyglądu i zajęć własnych uczuć. To cenny kontekst dla wspólnego czytania: wyobrażona postać nie powinna stać się jedynym dopuszczalnym wzorcem. Nie trzeba przejmować całej interpretacji twórczyń, żeby docenić konsekwencję takiego założenia.
[3]
W udostępnionych ilustracjach widać delikatne szarości, ograniczone akcenty barwne i dużą ilość pustego tła. Postaci nie otacza gąszcz konkurujących szczegółów. Takie rozwiązanie kieruje uwagę na gest i relację z przedmiotem. Pozwala również zobaczyć, że obraz nie jest jedynie ozdobą tekstu: nadaje mu cielesność, skalę oraz kierunek ruchu. To obserwacja próbki, bez deklaracji identycznego układu wszystkich stron.
[1]
Wydawnicza nota biograficzna wskazuje „Co robią uczucia?” jako ilustratorski debiut Zając i wymienia późniejsze książki stworzone wspólnie z Oziewicz. Dla osoby wybierającej tom ma to znaczenie przede wszystkim jako informacja o autorstwie i szerszym projekcie. Sama kontynuacja nie rozstrzyga o jakości pierwszej części, podobnie jak rozpoznawalność nazwiska nie zastępuje obejrzenia ilustracji. Nie trzeba też kupować kolejnych tytułów, żeby sprawdzić, czy odpowiada nam ten język obrazów.
[4]
Jak rozpocząć rozmowę bez przepytywania
Można zacząć od prostego wyboru: które miejsce na ilustracji wydaje się ciekawe i dlaczego? Dopiero potem zaproponować skojarzenie z nazwą uczucia. Taka kolejność jest redakcyjną propozycją lektury, nie odtworzeniem scenariusza zajęć z książki. Ułatwia zachowanie uwagi na obrazie, zamiast natychmiastowego kierowania rozmowy ku zachowaniu dziecka. Odpowiedź o ilustracji nie musi przecież oznaczać odpowiedzi o sobie.
Inna możliwość to wymiana pomysłów między dorosłym i dzieckiem. Każde wybiera własne zajęcie dla wymyślonego uczucia, a następnie porównuje skojarzenia. Dorosły może podać zwykły przykład ze swojego dnia, bez budowania wzorca poprawnej odpowiedzi. Nie ma potrzeby poprawiania obrazów zbyt dziwnych, zabawnych czy odmiennych od książkowych. Wspólne wymyślanie ma sens właśnie dlatego, że dopuszcza różnicę, zamiast ją wygładzać.
Warto również zostawić możliwość milczenia albo zmiany tematu. Prośba o nazwanie uczucia bywa bardziej osobista niż pytanie o wygląd postaci, dlatego propozycja zabawy nie powinna automatycznie oznaczać obowiązku zwierzeń. Nie opisuję tu metody terapeutycznej ani potwierdzonego treningu umiejętności. Chodzi o warunki spokojnego spotkania z literaturą: dobrowolność, ciekawość i zgodę na odpowiedź, której dorosły się nie spodziewał.
Dla kogo ta forma będzie trafnym wyborem
„Co robią uczucia?” warto rozważyć, jeśli szukamy książki obrazkowej do wspólnego oglądania, a od krótkiego tekstu oczekujemy inspiracji. Próbka uzasadnia zainteresowanie połączeniem zwięzłości i metafory. Nie daje natomiast podstaw do obiecywania, że tom rozwiąże rodzinne trudności z rozmową albo nauczy każde dziecko rozpoznawać emocje. Literacka propozycja może otworzyć temat, lecz jej odbiór pozostaje sprawą konkretnego spotkania czytelnika z obrazem.
Mniej trafny będzie to wybór dla kogoś, kto oczekuje rozbudowanej przygody lub uporządkowanego poradnika z wyjaśnieniami. Przed decyzją najlepiej obejrzeć legalnie udostępniony fragment i sprawdzić własną reakcję na oszczędną formę. Najmocniejsza dostrzegalna zaleta tej książki polega na tym, że pozostawia czytelnikowi pracę wyobraźni. Jej ograniczenie jest ściśle z tym związane: nie wyręcza go w interpretacji i nie dostarcza gotowej odpowiedzi na każde rodzinne pytanie.
Uwaga na dane konkretnego wydania
Udostępniony PDF ma stronę redakcyjną pierwszego wydania z 2020 roku, natomiast obecna karta katalogowa podaje inny ISBN. Nie należy składać tych danych w jeden opis edycji. W tej recenzji nie przypisuję numeru ISBN do egzemplarza czytelnika, a informacje o ilustracjach odnoszę do obejrzanej próbki. Przy sprawdzaniu wydania w bibliotece lub księgarni warto porównać stronę redakcyjną konkretnej książki. Tytuł i nazwiska twórczyń pozostają właściwymi punktami wyjścia do jej rozpoznania; szczegóły edytorskie wymagają osobnego potwierdzenia.
[1] [2]