Magazyn o książkach
Książki dla dzieci

„Pod ziemią, pod wodą” - jak Mizielińscy porządkują wiedzę obrazem

„Pod ziemią, pod wodą” Aleksandry i Daniela Mizielińskich zaprasza do śledzenia połączeń i odkrywania wnętrz. Oceniamy koncepcję albumu i dwie udostępnione plansze, wskazując zalety oraz ograniczenia takiego sposobu poznawania.

Pod ziemią, pod wodą
Udostępnij Facebook WhatsApp

Pod ziemią, pod wodą

Autorzy książki: Aleksandra Mizielińska, Daniel Mizieliński

Dwie drogi pod powierzchnię

„Pod ziemią, pod wodą” Aleksandry i Daniela Mizielińskich jest albumem popularnonaukowym, w którym sposób rozmieszczenia informacji stanowi część objaśnienia. Nie wystarczy powiedzieć, że duże ilustracje towarzyszą tekstowi. To raczej tekst pomaga odczytywać rysunki, a wzrok wybiera kolejne punkty zainteresowania. Poniższa recenzja dotyczy koncepcji książki oraz dwóch plansz obejrzanych w anglojęzycznej próbce wydawcy: kopalni i wraku Titanica. Nie jest oceną kompletności całego albumu ani szczegółowej redakcji polskiego wydania. [1]
Dwustronna budowa ma uzasadnienie tematyczne. Jedna część prowadzi pod ląd, druga pod wodę; według wydawcy obie spotykają się przy jądrze Ziemi. Zwyczajny gest odwrócenia tomu staje się więc wyborem kierunku wyprawy. Dziecko nie musi najpierw rozumieć terminów geologicznych, żeby uchwycić podstawową zasadę: patrzymy na to, czego nie widać z powierzchni. Ten prosty pomysł daje wspólną ramę zagadnieniom należącym do różnych dziedzin. [2]

Przekrój odpowiada na pytanie „gdzie?”

Najciekawszą zaletą przekroju jest możliwość zestawienia relacji przestrzennych bez konieczności opowiadania ich po kolei. W opisie słownym czytelnik musiałby zapamiętywać położenie kolejnych elementów i samodzielnie budować ich model. Na planszy może cofnąć spojrzenie, porównać dwa miejsca, sprawdzić połączenie. W tym sensie rysunek działa jak roboczy teren do myślenia: pozostaje przed oczami, kiedy pojawia się następne pytanie.
Takie rozwiązanie nie sprowadza się do ułatwiania lektury. Pozwala też zmienić jej porządek. Można zacząć od szczegółu, który budzi ciekawość, i dopiero później zobaczyć całość. Można zrobić odwrotnie. Dla wspólnego oglądania to istotna swoboda, bo dorosły nie musi przerywać dziecku tylko dlatego, że wskazało element leżący poza kolejnością akapitów. Książka daje przestrzeń do rozmowy prowadzonej ruchem palca.

Kopalnia jako układ połączeń

Plansza kopalni dobrze pokazuje różnicę między obrazkiem przedstawiającym miejsce a rysunkiem objaśniającym działanie. Pionowe szyby przecinają poziome chodniki, pojawiają się maszyny, ludzie i urządzenia transportowe. Strzałki oraz podpisy pomagają śledzić ruch. Zamiast osobnej kolekcji przedmiotów otrzymujemy powiązany układ. Można pytać nie tylko o nazwę maszyny, lecz także o to, co do niej dociera i dokąd coś z niej trafia. [1]
To mocna decyzja projektowa, ponieważ wiedza o technice często rozpada się na nazwy. Dziecko potrafi wskazać urządzenie, ale niekoniecznie rozumie jego rolę. Tu sens leży pomiędzy elementami. Najbardziej użyteczne pytanie podczas oglądania brzmi więc: „Co musiałoby się wydarzyć dalej?”. Nie trzeba przeprowadzać odpytywania ze słownictwa. Wystarczy poprosić o znalezienie drogi i sprawdzić, czy na rysunku istnieje ciąg dalszy.
Plansza nie jest jednak przezroczystym oknem do rzeczywistej kopalni. Jest wyborem obiektów i relacji przygotowanym po to, by można było je odczytać. Traktowanie takiego rysunku jako dosłownej dokumentacji jednego miejsca byłoby pomyłką czytelniczą. Warto od początku rozróżniać pytania „co ten schemat wyjaśnia?” i „czy każda kopalnia wygląda właśnie tak?”. Album staje się ciekawszy, kiedy zostawiamy miejsce na tę różnicę.

Titanic i inny rytm oglądania

Plansza Titanica ma odmienny ciężar wizualny. Duży wrak przyciąga spojrzenie, natomiast mniejsze elementy oraz objaśnienia rozmieszczone wokół niego zachęcają do kolejnych zbliżeń. W próbce widoczne są również urządzenia badawcze i niewielka mapa. Nie jest to ten sam rodzaj uporządkowania co w kopalni: zamiast śledzenia transportu ważniejsze stają się obserwacja obiektu oraz sposób docierania do wiedzy o nim. [1]
Zestawienie tych dwóch przykładów pozwala docenić, że edukacyjna ilustracja nie powinna zawsze wyglądać identycznie. Jeśli każda plansza stosowałaby ten sam szablon, różne zagadnienia musiałyby zmieścić się w obcej im strukturze. Tu można porównywać same sposoby wyjaśniania: raz połączenia i przebieg pracy, innym razem duży obiekt, jego otoczenie i narzędzia poznania. To argument za oglądaniem powolnym, z przerwami na zmianę perspektywy.
Jednocześnie historyczna plansza wymaga ostrożności przy odczytywaniu prognoz. Próbka pochodzi z anglojęzycznego wydania z 2015 roku i zawiera przewidywanie dotyczące dalszego rozpadu wraku. Nie należy zamieniać takiej wypowiedzi w aktualną, odliczaną od dzisiaj datę. W tej recenzji przykład Titanica służy ocenie kompozycji, nie potwierdzaniu współczesnego stanu obiektu. To ograniczenie ma znaczenie przy korzystaniu ze starszej książki popularnonaukowej. [1]

Dużo szczegółów, różne potrzeby czytelnika

Gęsta plansza daje przyjemność odkrywania, ale może też utrudniać rozpoczęcie lektury. Dla jednego dziecka wiele małych elementów będzie zaproszeniem, dla innego nadmiarem równorzędnych sygnałów. Zamiast obiecywać uniwersalną przystępność, lepiej zobaczyć, czy odbiorca lubi wyszukiwanie i wracanie do szczegółów. Ta cecha książki jest ważniejsza od samego faktu, że przedstawia interesujący temat.
Rozwiązaniem podczas wspólnego czytania może być wybór jednego zadania na dany moment. Najpierw wyszukujemy połączenie, później sprawdzamy podpis, a dopiero potem oglądamy sąsiednią część. To propozycja pracy z planszą, nie opis sprawdzonego efektu edukacyjnego. Nie ma potrzeby obiecywać, że album automatycznie poprawia pamięć, uczy koncentracji czy zastępuje lekcję przyrody. Jego widoczna zaleta jest bardziej konkretna: pozwala wskazywać i porównywać.
Wydawca oznacza książkę jako propozycję dla wieku 7+. Taka informacja pomaga wstępnie określić odbiorcę, ale nie rozstrzyga o samodzielności czytania. Czym innym jest zainteresowanie obrazem, czym innym rozumienie podpisów, a jeszcze czym innym łączenie ich w wyjaśnienie. Warto pozwolić dziecku oglądać na własnym poziomie i nie zamieniać każdej rozkładówki w obowiązek przyswojenia całego zasobu informacji. [2]

Obraz nie zwalnia z czytania

Ilustracja przekrojowa może sprawiać wrażenie natychmiast zrozumiałej. Właśnie dlatego łatwo przeoczyć pracę, którą musi wykonać odbiorca. Trzeba odróżnić element obiektu od objaśnienia, znaleźć początek strzałki, połączyć podpis z właściwym miejscem. Dobrze wykorzystany album pozwala rozmawiać także o tej umiejętności. Pytanie „skąd to wiesz?” może oznaczać po prostu prośbę o pokazanie fragmentu planszy, na którym opiera się odpowiedź.
Nie każda ilustracja w takim tomie musi być przekrojem. Sami autorzy opisują książkę jako zbiór infografik o różnych strukturach, dopasowanych do treści. To cenna wskazówka dla oceny: szukać należy skutecznego sposobu uporządkowania zagadnienia, a nie jednego zabiegu powtórzonego na wszystkich stronach. Spójność albumu może wynikać z rodzaju ciekawości, którą uruchamia, nawet gdy zmienia się język poszczególnych plansz. [3]

Dla kogo ten sposób poznawania

„Pod ziemią, pod wodą” warto rozważyć dla czytelnika, który chętnie pyta o wnętrza, drogi i połączenia. Obejrzane przykłady dają powód, by polecić samą koncepcję wspólnego oglądania: łatwo oprzeć rozmowę na konkretnym miejscu rysunku i wrócić do niego, gdy pojawi się wątpliwość. Trudniej polecać album komuś, kto oczekuje przede wszystkim opowieści z bohaterem prowadzącym przez kolejne zdarzenia. Tutaj satysfakcja wynika z rozpoznawania układu.
Na podstawie dostępnej próbki najmocniej broni się projekt objaśnienia, nie obietnica wyczerpania tematu. Kopalnia zachęca do śledzenia zależności, a Titanic do zmiany odległości oglądania i zadawania pytań o poznawanie niedostępnego miejsca. Przed wyborem dla konkretnego dziecka dobrze obejrzeć rzeczywistą rozkładówkę w pełnym rozmiarze. Wtedy można ocenić nie tylko atrakcyjność rysunków, ale też to, czy ich gęstość i podpisy odpowiadają jego sposobowi czytania.

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Próbka anglojęzycznego wydania - plansze kopalni i Titanica, Dwie Siostry / Big Picture Press
  2. Karta polskiego wydania - Wydawnictwo Dwie Siostry
  3. Portfolio autorów - opis koncepcji albumu

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły