Magazyn o książkach
Książki dla dzieci

„Brud. Cuchnąca historia higieny” - humor bez zawstydzania

Monika Utnik-Strugała i Piotr Socha opowiadają o higienie przez historię, język i ilustracyjny humor. Oceniamy dostępny fragment „Brudu” i jego potencjał do rozmowy z dzieckiem bez zawstydzania.

Brud. Cuchnąca historia higieny
Udostępnij Facebook WhatsApp

Brud. Cuchnąca historia higieny

Autorzy książki: Monika Utnik-Strugała, Piotr Socha

„Brud” - książka, która sprawdza także nasz język

Najciekawsze pytanie przy „Brudzie. Cuchnącej historii higieny” brzmi: z czego właściwie mamy się śmiać? Z ciała, z cudzych zwyczajów, z dawnych przekonań, a może z naszej pewności, że własne przyzwyczajenia są jedynymi rozsądnymi? Od odpowiedzi zależy, czy książka stanie się początkiem dobrej rozmowy, czy tylko dostarczy nowych przezwisk. Duet Moniki Utnik-Strugały, autorki tekstu, i Piotra Sochy, odpowiedzialnego za koncepcję i ilustracje, daje podstawy do tej pierwszej możliwości. [1]
Ta recenzja dotyczy udostępnionego przez wydawcę fragmentu, obejrzanych rozkładówek oraz towarzyszącego książce scenariusza zajęć. Nie jest oceną wszystkich rozdziałów ani deklaracją lektury całości. Ograniczenie ma znaczenie: można sprawdzić sposób wprowadzania tematu, wybrane rozwiązania graficzne i język, lecz nie da się na tej podstawie zagwarantować równego poziomu całego tomu. Najbardziej przekonujący w dostępnym materiale okazuje się pomysł, żeby potraktować czystość również jako sprawę wyobrażeń, ocen i słów.

Zamiast fabuły - obyczaje, przedmioty i przekonania

„Brud” należy do ilustrowanej literatury popularnonaukowej dla młodszych czytelników. Nie szuka się tu bohatera prowadzącego przez kolejne przygody ani rozwiązania zagadki. Punktem zainteresowania jest codzienność oglądana z niecodziennej strony. Wydawca kieruje książkę do odbiorców od dziesiątego roku życia. To przydatna wskazówka, zwłaszcza że dziecięca oprawa graficzna nie oznacza języka i problematyki odpowiednich automatycznie dla każdego przedszkolaka. [1]
W takim kompendium liczy się przede wszystkim wybór perspektywy. Przedmiot, którego zwykle nie zauważamy, może nagle okazać się punktem wyjścia do pytań o obyczaj. Dobre czytanie podobnej książki zaczyna się wtedy, gdy ciekawostka przestaje być samotną sensacją. Zamiast poprzestać na zdziwieniu, można zapytać, dlaczego ktoś uznawał dane zachowanie za właściwe i skąd czerpał pewność. To kryterium oceny przyjmuję również tutaj: humor powinien pomagać zobaczyć problem, a nie zastępować jego objaśnienie.

Co robią ilustracje Piotra Sochy

Obejrzane plansze stawiają na dekoracyjność, wyraziste sylwetki i rozpoznawalne gesty. Na jednej z nich wiele postaci otrzymuje własne wypowiedzi; na innej duży wizerunek władcy sąsiaduje z uporządkowanym tekstem. Czytelnik przemieszcza uwagę między obrazem, podpisem i akapitem. To układ sprzyjający oglądaniu szczegółów, a nie wyłącznie szybkiemu przesuwaniu wzroku po wierszach. [2]
Wartość takiego rozwiązania widzę w możliwości wyboru wejścia do rozkładówki. Ktoś zacznie od miny postaci, ktoś od barwnego kostiumu, ktoś od tytułu. Wspólna lektura nie musi więc zaczynać się od polecenia, żeby najpierw przeczytać wszystko po kolei. Można poprosić dziecko o wskazanie elementu, który je zatrzymał, i dopiero potem sprawdzić, jak łączy się z tekstem. To propozycja wykorzystania ilustracji, nie relacja z przeprowadzonych zajęć.
Bogactwo obrazu ma jednak swoją cenę. Jeśli każda figura i każdy drobiazg domagają się uwagi, odbiorca może stracić główny wątek. Nie traktowałbym tego jako uniwersalnej wady książki, ale jako cechę, którą warto sprawdzić przed wyborem. Dziecko lubiące wielokrotne wracanie do szczegółów może docenić taki rytm. Odbiorca szukający spokojnej strony z jednym krótkim komunikatem może potrzebować pomocy w wyborze fragmentu. Nie ma powodu, by oba style czytania ustawiać w hierarchii.

Humor bez zawstydzania zaczyna się od adresata żartu

Samo pojawienie się toalety, zapachu czy nieeleganckiego słowa nie przesądza jeszcze o jakości humoru. Ważniejsze jest, czy śmiech dotyczy pomysłu, sytuacji i wyobrażenia, czy zostaje skierowany przeciw konkretnej osobie. Dla dorosłego to użyteczne pytanie podczas wyboru lektury: czy potrafię omówić tę scenę bez wskazywania dziecka, którego wygląd albo nawyki miałyby posłużyć za przykład? Książka nie potrzebuje takiego dopowiedzenia, aby pozostać interesująca.
Nie warto więc zamieniać lektury w zakamuflowaną reprymendę. Komentarz sugerujący, że opisany bohater przypomina kolegę z klasy, przenosi rozmowę z książki na ocenę człowieka. Znacznie więcej daje pytanie o to, co w scenie jest zaskakujące, dlaczego postać postępuje w określony sposób i czy ilustracja wyolbrzymia jakąś cechę. To redakcyjna propozycja rozmowy, a nie obietnica, że sam tytuł rozwiąże problem wyśmiewania w grupie.
Wrażliwość na takie rozróżnienie nie odbiera książce lekkości. Przeciwnie, pozwala zostawić miejsce na śmiech bez konieczności ustanawiania jego ofiary. Dorosły nie musi po każdym żarcie wygłaszać pouczenia. Wystarczy, że nie dopisze do niego krzywdzącego porównania i zareaguje, gdy pojawi się ono w rozmowie. Ostatecznie można uznać scenę za zabawną, a jednocześnie nie zgodzić się na wykorzystanie jej do komentowania cudzego ciała.

Najmocniejszy punkt fragmentu: słowa też mogą brudzić

W rozdziale „Brud na języku” autorzy pokazują wyrażenia łączące czystość i nieczystość z oceną zachowania. Pojawiają się też obraźliwe oraz wulgarne określenia. To konkretna informacja dla rodzica lub bibliotekarza: materiał nie ogranicza się do łagodnych aluzji. Samego przytoczenia słowa nie należy jednak automatycznie utożsamiać z zachętą do używania go wobec innych. [2]
Ten fragment otwiera szczególnie przydatny kierunek rozmowy. Można rozdzielić opis zabrudzonego przedmiotu od etykiety przyklejonej człowiekowi. W pierwszym przypadku mówimy o stanie rzeczy, który da się określić i zmienić. W drugim łatwo zamknąć osobę w jednym pogardliwym określeniu. Nie trzeba urządzać z tej różnicy wykładu. Wystarczy porównać dwa własne zdania i zastanowić się, które mówi, co się wydarzyło, a które ma przede wszystkim zranić.
To również dobry sprawdzian dorosłego czytelnika. Jeśli chcemy rozmawiać o języku bez zawstydzania, trudno zaczynać od publicznego przepytywania dziecka, czy kiedyś kogoś tak nazwało. Bezpieczniejszym punktem wyjścia pozostaje sytuacja wymyślona albo samo zdanie z książki. Można zapytać, co usłyszy jego adresat, jaki komunikat dałoby się przekazać inaczej i czy dowcip nadal działa po usunięciu wyzwiska. Takie pytania rozwijają temat, zamiast sprowadzać go do poszukiwania winnego.

Dawne przekonanie nie jest instrukcją na dziś

Zestawienie wielu wypowiedzi o higienie buduje w udostępnionym fragmencie wrażenie sporu między różnymi sposobami myślenia. [2] Dla recenzenta ciekawy jest sam zabieg: książka nie zaczyna od jednego bezosobowego głosu, który wydaje polecenia. Równocześnie forma krótkich wypowiedzi wymaga od odbiorcy rozpoznania ich statusu. Ktoś coś powiedział lub w coś wierzył; nie znaczy to jeszcze, że czytelnik dostaje zalecenie do zastosowania.
Przy wspólnym czytaniu dobrze zaznaczyć właśnie tę różnicę. Można oddzielić trzy pytania: co przedstawiono, jak to objaśniono i co sami o tym sądzimy. Pierwsze dotyczy rozpoznania treści, drugie zrozumienia, trzecie oceny. Gdy wszystkie zleją się w jedną reakcję obrzydzenia, ginie znaczna część możliwości edukacyjnych. Historia staje się wtedy konkursem na najbardziej odrażający obyczaj, choć mogłaby ćwiczyć znacznie ciekawszą umiejętność zadawania pytań.
Podobnie warto powstrzymać łatwy odruch wyższości wobec ludzi z innych czasów lub miejsc. Można uznać dane przekonanie za błędne bez budowania opowieści o gorszych ludziach. Ta recenzja nie sprawdza niezależnie wszystkich historycznych anegdot zamieszczonych w tomie. Ocenia dostępny sposób ich podawania i wskazuje, jak czytać go uważnie. Nie ma podstaw, aby z obejrzanego wyboru wyprowadzić zapewnienie o bezbłędności całej książki.

Scenariusz zajęć: książka może wyjść poza stolik

Wydawca udostępnia osobny scenariusz warsztatów „A fuj!”, przeznaczony dla dzieci od dziewiątego roku życia i rozpisany na dziewięćdziesiąt minut. Zawiera ruchowy quiz oraz tworzenie ozdobnych peruk i bród. Uczestnicy mają także uzasadniać odpowiedzi, a prowadzący odczytuje właściwe fragmenty książki. Nie należy mylić wieku wskazanego dla warsztatów z oznaczeniem samej publikacji. [3]
Najbardziej podoba mi się w tej propozycji powrót do tekstu po udzieleniu odpowiedzi. W takim układzie książka może stać się miejscem sprawdzania, a nie tylko źródłem zabawnych haseł. Ważne, by prowadzący rzeczywiście zachował ten etap. Sam szybki podział na poprawne i błędne wybory premiowałby zgadywanie. Rozmowa o uzasadnieniu pozwala natomiast zobaczyć różnicę między wiedzą, domysłem i pierwszym skojarzeniem.
Praca plastyczna daje kolejną możliwość: można zbudować przesadny kostium i śmiać się z jego rozmachu. Przedmiotem zabawy staje się wówczas wykonana forma. Nie trzeba oceniać wyglądu uczestnika ani urządzać konkursu na najbardziej odrażającą osobę. To moja propozycja poprowadzenia ćwiczenia z troską o uczestników; dostępny scenariusz nie jest dowodem, że każde spotkanie według niego automatycznie będzie wolne od zawstydzania.
Nie przedstawiałbym też warsztatów jako dodatku koniecznego do zrozumienia książki. Dla rodziny wystarczy czasem jeden wybrany obraz i rozmowa. W klasie przydatna może być aktywność, która daje różnym osobom odmienny sposób uczestnictwa. Czytelnik nie musi lubić występowania przed grupą, żeby mieć ciekawą obserwację. Możliwość zapisania odpowiedzi albo przyglądania się szczegółom ilustracji również zasługuje na miejsce w spotkaniu.

Co warto sprawdzić przed wyborem

Najpierw język. Rodzic oczekujący całkowitego pominięcia mocnych słów powinien obejrzeć udostępniony fragment, zamiast kierować się wyłącznie kolorową okładką. Następnie sposób podawania wiedzy: czy dziecko lubi przechodzić między krótką wypowiedzią, większą ilustracją i objaśnieniem? Wreszcie temat. Zainteresowanie historią codzienności może być tu ważniejsze niż deklarowana sympatia do popularnonaukowych książek w ogóle. Nie każdy musi chcieć czytać właśnie o tej dziedzinie.
Za mocną stronę dostępnego materiału uznaję to, że stawia przed czytelnikiem więcej niż jedno zadanie. Trzeba coś zauważyć, odczytać ton wypowiedzi, połączyć obraz z tekstem, czasem rozpoznać własne przyzwyczajenie językowe. Potencjalnym ograniczeniem jest ta sama wielość: ktoś oczekujący bardzo prostego przewodnika po codziennych czynnościach może poczuć się skierowany w inną stronę. Nie jest to zarzut braku porad, lecz wskazanie rodzaju lektury, na jaki warto się nastawić.
Nie wystawiam oceny liczbowej ani nie przenoszę pochwały kilku rozkładówek na cały tom. Nie oceniam również trwałości oprawy, jakości papieru czy wygody trzymania książki, bo oglądanie pliku nie daje takiego doświadczenia. Podstawą wyboru pozostaje tutaj sprawdzony fragment. To uczciwsze kryterium niż długa lista zachwytów, których nie da się powiązać z dostępnym materiałem.

Dla kogo „Brud” może być dobrym wyborem

Najwięcej obiecuje czytelnikom zainteresowanym tym, jak zwyczajna czynność staje się częścią obyczaju i języka. Może zainteresować rodziny, które lubią wspólne oglądanie ilustracji, oraz osoby prowadzące rozmowy o tym, jak opisywać ciało i różnice bez pogardy. Warunkiem pozostaje gotowość na dosadność i na pytania wykraczające poza prostą instrukcję zachowania. Nie polecałbym wybierać tej książki wyłącznie jako narzędzia do poprawiania konkretnego dziecka.
Na podstawie udostępnionych stron jej najciekawsza możliwość polega na zmianie kierunku uwagi. Zamiast szukać kogoś, kogo da się nazwać nieprzyjemnym słowem, można przyjrzeć się samemu słowu, ilustracyjnemu żartowi i własnej reakcji. To nie gwarantowany rezultat lektury, lecz sensowny powód, aby dać jej szansę. „Brud” dobrze rokuje tam, gdzie śmiech otwiera rozmowę, a ciekawość okazuje się ważniejsza od znalezienia osoby do wyśmiania.

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Wydawnictwo Dwie Siostry - karta książki i autorstwo
  2. Brud. Cuchnąca historia higieny - fragment udostępniony przez wydawcę
  3. A fuj! - scenariusz warsztatów, Piotr Socha; opracowanie Katarzyna Witt

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły