Magazyn o książkach
Literatura faktu i reportaż

„Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” Zbigniewa Rokity - oswajanie pogranicza i własnych korzeni

Nagrodzony podwójną Nagrodą Literacką „Nike” reportaż Zbigniewa Rokity to osobista, wielogłosowa podróż przez historię i współczesność Górnego Śląska. „Kajś” zainteresuje czytelników szukających literatury faktu łączącej reporterską dociekliwość z refleksją o pamięci rodzinnej, języku oraz nieoczywistej tożsamości pogranicza.

Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku
Udostępnij Facebook WhatsApp

Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku

Autorzy książki: Zbigniew Rokita

Wydania książki

Wydanie I (oprawa miękka ze skrzydełkami)

Wydawca
Wydawnictwo Czarne
Rok wydania
2020
ISBN
9788381910774
Format
Oprawa miękka

Wydanie w oprawie twardej

Wydawca
Wydawnictwo Czarne
ISBN
9788383674445
Format
Oprawa twarda

Osobisty punkt wyjścia: odkrywanie regionu z dystansu

Tytułowe śląskie słowo „kajś” - oznaczające „gdzieś” - trafnie oddaje położenie Górnego Śląska na mentalnej mapie Polski, na co w swojej rekomendacji zwróciła uwagę Małgorzata Szejnert [1]. Zbigniew Rokita nie przyjmuje jednak roli wszechwiedzącego przewodnika, lecz osoby, która przez lata dystansowała się od własnego pochodzenia i stopniowo uczyła się je rozumieć [1]. Jak autor wyznaje na kartach książki, to, że jest Ślązakiem, uświadomił sobie w pełni dopiero po wyjeździe na studia do Krakowa, gdy zetknął się ze spojrzeniem z zewnątrz [1].
Ta prywatna perspektywa nadaje narracji wiarygodność oraz intymny rytm. Rokita wyrusza w teren, by zrekonstruować losy swoich przodków - o czym przypomina otwierające tom poetyckie zdanie: „Moi przodkowie użyźniali sobą dzieje. Dzieje się na nich pasły i rosły tłuste i obłe” [2]. Zapis poszukiwań genealogicznych staje się punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak wielka historia XX wieku - zmiany granic, plebiscyt, powstania śląskie, przymusowe wcielenia do Wehrmachtu, powojenna polonizacja i wysiedlenia - przecinała pojedyncze życiorysy oraz dzieliła najbliższe rodziny [1]. Autor pokazuje przy tym, że pamięć o tamtych wyborach przez dekady pozostawała w domach tematem przemilczanym lub wstydliwym [1].

„Opowieść kubistyczna” i hybrydowa konstrukcja książki

Krytycy zwracają uwagę, że „Kajś” wymyka się sztywnym podziałom gatunkowym, łącząc reportaż historyczny, esej i autobiograficzną opowieść o dojrzewaniu do własnej tożsamości. Maciej Robert na łamach „Polityki” zauważa, że wcześniejsze partie książki, skoncentrowane wokół dziejów rodziny, przypominają powieściową sagę lub bildungsroman, podczas gdy rozdziały bliższe współczesności zyskują wyraźnie reporterski charakter [1]. Autor zestawia w nich dawne mity przemysłowego regionu - znane choćby z twórczości Kazimierza Kutza - z dzisiejszymi formami popkulturowej promocji śląskości i debatami o statusie godki śląskiej [1].
Wojciech Szot na blogu Zdaniem Szota trafnie określa metodę Rokity mianem „opowieści kubistycznej” - takiej, która świadomie dopuszcza do głosu wykluczające się nawzajem racje oraz sprzeczne doświadczenia historyczne mieszkańców tego samego obszaru [2]. Zamiast narzucać czytelnikowi jedną, prostą wykładnię przeszłości, autor pokazuje pogranicze jako przestrzeń niejednoznaczności, w której pytania o język, przynależność narodową czy pamięć domową nie mają łatwych odpowiedzi [2].

Recepcja: podwójna Nike i konkretne uwagi krytyczne

Wydana w 2020 roku przez Wydawnictwo Czarne książka spotkała się z szerokim odzewem, zwieńczonym w październiku 2021 roku zarówno główną Nagrodą Literacką „Nike”, jak i Nagrodą Nike Czytelników [3]. Przewodnicząca jury prof. Inga Iwasiów w laudacji porównała pracę autora do wykonania „odkrywki tego terytorium” i przeprowadzenia odbiorców przez podziemne korytarze pamięci, podkreślając, że lektura pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy wyznaczania granic nie tylko na Górnym Śląsku [4].
Mimo entuzjastycznego przyjęcia recenzenci wskazują również na konkretne słabsze strony publikacji. Wojciech Szot, oceniając książkę bardzo wysoko, zaznacza jednocześnie jej nierówność i miejscami zbyt luźną kompozycję eseistyczną, w której nagromadzenie wątków potrafi chwilowo znużyć czytelnika [2]. Krytyk zwraca także uwagę na nadmierne skróty myślowe w partiach dotyczących wielkiej polityki - na przykład opis decyzji z okresu I wojny światowej za pomocą formuły „Paryż zdecydował” - oraz na okazjonalne wtręty ironiczne, które nie zawsze współgrają z powagą omawianych dramatów [2].

Dla kogo „Kajś” będzie wartościową lekturą

„Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” (omawiane tu na podstawie materiałów wydawcy, recenzji krytycznych oraz dokumentacji Nagrody Nike) to propozycja szczególnie cenna dla czytelników spoza regionu, którzy chcą wyjść poza stereotypowy obraz kopalń i familoków, ale też dla samych Ślązaków poszukujących języka do rozmowy o rodzinnej historii [1]. Z kolei odbiorcy oczekujący systematycznego, chronologicznego wykładu dziejów Górnego Śląska zamiast osobistego eseju reporterskiego mogą uznać dygresyjną formę książki za zbyt swobodną [2].

Autor: Marek

WARTO WIEDZIEĆ

Źródła i bibliografia

  1. Karta książki „Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” - Wydawnictwo Czarne
  2. Recenzja książki „Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” - Zdaniem Szota (Wojciech Szot)
  3. Artykuł „Nike 2021 dla Zbigniewa Rokity za Kajś” - Culture.pl
  4. Omówienie książki „Kajś” i laudacji Nagrody Nike 2021 - Publio.pl

PODOBNE TEMATY

Powiązane artykuły

PROSTO Z REDAKCJI

Najnowsze artykuły